25 kwietnia 2014 roku
poczta
zaloguj się
 
Pediatria - Medycyna Praktyczna: Lekarze pacjentom
medycyna praktyczna dla pacjentów

Szczepienie przeciwko meningokokom

dr med. Ryszard Konior
Oddział Neuroinfekcji, Specjalistyczny Szpital im. Jana Pawła II w Krakowie
Szczepienie przeciwko meningokokom
Meningokoki grupy C (Fot. Phil.cdc.gov)

Co to są meningokoki?

Meningokoki to bakterie, które powodują groźną inwazyjną chorobę meningokokową przebiegającą jako:

  • sepsa meningokokowa – uogólnione zakażenie krwi z ciężkimi objawami ze strony wielu narządów (śmiertelność nawet 20–30%)
  • meningokokowe zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych (śmiertelność ok. 5–13%); często u jednego chorego występują jednocześnie objawy sepsy i zapalenia opon.

Spośród 5 rodzajów meningokoków wywołujących niemal wszystkie zachorowania na świecie, w Polsce dominują grupy B i C (ta ostatnia nawet do 50% wszystkich zachorowań). W 1. roku życia większość zachorowań wywołują meningokoki grupy B, jednak już od 2. roku życia znacząco zwiększa się udział grupy C, która dominuje w wieku 4–24 lat. Pozostałe rodzaje meningokoków (A, W, Y) występują na innych kontynentach.

Jakie jest ryzyko, że nieszczepione dziecko zachoruje?

REKLAMA

Dziecko może się zarazić w wyniku kontaktu z bezobjawowym nosicielem meningokoków (2–25% populacji; najczęściej jest nim rodzic, starsze rodzeństwo lub krewny), rzadziej z osobą chorą. Zakażenie przenosi się poprzez bliski, bezpośredni kontakt z wydzieliną z górnych dróg oddechowych nosiciela lub chorego (np. pocałunek w usta, oblizywanie smoczka, wspólne naczynie do picia, sztućce itp.). Bezobjawowych nosicieli jest najwięcej wśród osób w wieku 15–24 lat, a w niektórych zamkniętych środowiskach (akademiki, internaty, koszary, domy dziecka) wynosi nawet 40–80%.

Sepsa meningokokowa i meningokokowe zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych:

  • najczęściej dotyczą małych dzieci do 5. roku życia i młodzieży w wieku 16–20 lat, ale mogą występować w każdej grupie wiekowej;
  • w Polsce rocznie notuje się około 400 zachorowań – ryzyko zakażenia u dzieci do 5. roku życia nie jest wprawdzie duże (poza obszarami epidemii), ale jego skutki są poważne;
  • w Polsce od kilku lat zachorowania występują w postaci ognisk epidemicznych (zjawisko nienotowane wcześniej) – wywołują je niezwykle zjadliwe meningokoki grupy C, zazwyczaj w zamkniętych środowiskach (takich jak domy dziecka, akademiki, koszary, internaty itp.), często prowadząc do zgonu;
  • znacznie częściej występują u dzieci i dorosłych, którzy mieli bliski kontakt z osobą chorą na inwazyjną chorobę meningokokową (np. ryzyko zakażenia dziecka, którego współdomownik zachorował, jest aż 500–800 razy większe niż przeciętne [p. niżej]).

Meningokoki charakteryzują się niezbyt dużą zakaźnością, dlatego do zakażenia dochodzi tylko w wyniku bardzo bliskiego kontaktu z chorym lub nosicielem (p. niżej).

Jak można zapobiec zachorowaniu?

Skuteczną metodą zapobiegania zachorowaniom wywołanym przez niektóre grupy meningokoków jest szczepienie ochronne.

Zaszczep swoje dziecko w 1. lub 2. roku życia przeciwko meningokokom grupy C, jeśli chcesz je ochronić przed ciężkimi zakażeniami.

Jedynymi szczepionkami, którą można podać dzieciom przed ukończeniem 2. roku życia – a więc w okresie zwiększonego ryzyka inwazyjnej choroby meningokokowej – są szczepionki skoniugowane (p. niżej). Niestety nie zabezpieczają one przed zakażeniami wywołanymi przez meningokoki grupy B, które odpowiadają za większość zachorowań u dzieci w 1. roku życia. Osobna szczepionka przeciwko meningokokom grupy B powinna być dostępna w sprzedaży w ciągu 2 lat.

Ważne

Jeżeli Twoje dziecko miało bliski kontakt z osobą, która zachorowała na inwazyjną chorobę meningokokową, zgłoś to jak najszybciej lekarzowi! W takiej sytuacji może być korzystne profilaktyczne podawanie skutecznego antybiotyku w celu zmniejszenia ryzyka zachorowania.

Profilaktyczne podawanie odpowiedniego antybiotyku – optymalnie w ciągu 24 godzin po rozpoznaniu choroby meningokokowej – osobom, które miały bliski kontakt z chorym w ciągu 7 dni przed zachorowaniem, eliminuje meningokoki wszystkich grup z gardła i znacznie zmniejsza ryzyko zachorowania (choć nie o 100%). Wydaje się, że takie postępowanie jest korzystne, nawet jeśli rozpoczęto je w ciągu 4 tygodni po bliskim kontakcie z chorym.

W przypadku małego dziecka za bliski kontakt z chorą osobą uważa się:

  • wspólne mieszkanie (a zwłaszcza spanie w jednym pokoju),
  • pobyt w żłobku,
  • kontakt z wydzieliną dróg oddechowych chorego poprzez używanie tych samych naczyń i sztućców, szczoteczki do zębów, oblizywanie smoczka lub pocałunek w usta itp.

Jakie są szczepionki przeciwko meningokokom?

Szczepionki przeciwko meningokokom należą do kategorii szczepionek „nieżywych” – zawierają niewielki fragment bakterii. W Polsce są dostępne 3 rodzaje:

Szczepionki skoniugowane przeciwko meningokokom grupy C (Meningitec, NeisVac-C) oraz szczepionka skoniugowana przeciwko meningokokom grupy A, C, W, Y (Nimenrix) – jedyne szczepionki, które można podawać dzieciom przed ukończeniem 2. roku życia (Nimenrix po 12. mż.). Są specjalnie przygotowane, aby stymulować niedojrzały jeszcze układ odpornościowy niemowlęcia i małego dziecka w celu uzyskania długotrwałej odporności nawet u najmłodszych dzieci.

Szczepionka polisacharydowa przeciwko meningokokom grupy A i C – mechanizm jej działania sprawia, że jest skuteczna tylko u dzieci, które ukończyły 2. rok życia, oraz u dorosłych, a uzyskiwana odporność jest słabsza (krótsza) niż po szczepionkach skoniugowanych. Zakażenia meningokokami grupy A występują w rejonie Afryki Subsaharyjskiej i Azji, dlatego jest proponowana wyłącznie osobom podróżującym w te okolice.

Czy szczepienie jest skuteczne?

Szczepionki skoniugowane skutecznie stymulują układ odpornościowy:

  • po zakończeniu całego cyklu szczepienia niemal u wszystkich dzieci pojawiają się ochronne przeciwciała w zabezpieczającym stężeniu;
  • odporność po szczepieniu u dzieci, które ukończyły 1. rok życia, oraz u młodzieży i dorosłych prawdopodobnie utrzymuje się przez długi czas; natomiast u niemowląt zaszczepionych w 1. roku życia poziom ochrony stopniowo maleje i w 2. roku życia konieczna jest dawka przypominająca szczepionki;
  • choć nie zbadano, o ile szczepienie zmniejsza indywidualne ryzyko zachorowania dziecka, to w krajach, w których wprowadzono powszechne szczepienie dzieci szczepionkami skoniugowanymi, zaobserwowano znaczne zmniejszenie liczby zachorowań na inwazyjną chorobę meningokokową;
  • dodatkowo skutecznie chronią przed osiedlaniem się meningokoków w gardle (tzn. nosicielstwem), a tym samym ograniczają ryzyko zakażenia innych osób.

Dostępne w Polsce szczepionki nie chronią tylko przed zakażeniem meningokokami grupy B (odpowiadają za 50% zachorowań). Szczepienie przeciwko meningokokom nie chroni także przed innymi przyczynami sepsy i zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych (np. pneumokokami, pałeczką hemofilną typu b).

Czy szczepienie jest bezpieczne i dobrze tolerowane?

Szczepienie jest bezpieczne. Ryzyko wystąpienia poważnych reakcji jest niewielkie, podobne jak w przypadku innych powszechnie stosowanych szczepionek.

Niegroźne reakcje miejscowe (zaczerwienienie, tkliwość i ból w miejscu wstrzyknięcia) oraz ogólne (zaburzenia snu, pogorszenie apetytu, rozdrażnienie) występują u nieco ponad 10% zaszczepionych. Rzadziej (1–10%) występuje niewysoka gorączka, wymioty, ból mięśni i kończyn. Objawy te są zwykle krótkotrwałe, łagodne i ustępują samoistnie.

Kogo szczepić?

Szczepionki skoniugowane przeciwko meningokokom grupy C są przeznaczone dla dzieci, które ukończyły 2. lub 12. miesiąc życia (zależnie od preparatu), oraz dla młodzieży i dorosłych.

Rozważ zaszczepienie swojego dziecka przeciwko meningokokom, zwłaszcza jeśli będzie ono uczęszczać do żłobka lub przedszkola albo jego starsze rodzeństwo uczęszcza do przedszkola, szkoły lub mieszka w internacie, lub gdy planujesz wyjechać z dzieckiem do kraju zagrożonego chorobą meningokokową.

Skoniugowane szczepionki przeciwko meningokokom zapobiegają również bezobjawowemu nosicielstwu bakterii, dlatego ochronę przed zachorowaniem na chorobę meningokokową można rozpocząć od zaszczepienia starszego rodzeństwa. Takie postępowanie zmniejszy ryzyko przeniesienia zakażenia z rodzeństwa na współdomowników, zwłaszcza na niemowlę.

Gdy wyjeżdżasz lub planujesz podróże w rejony występowania innych grup meningokoków (na innych kontynentach) rozważ szczepionkę skoniugowaną przeciwko meningokokom grupy A, C, W, Y. Porozmawiaj z lekarzem o wyborze rodzaju szczepionki.

Kiedy i jak szczepić?

Szczepienie można rozpocząć w 1. lub w 2. roku życia dziecka. Po szczepieniu w 1. roku życia poziom przeciwciał ochronnych stopniowo się jednak zmniejsza i konieczne jest podanie dawki przypominającej po ukończeniu 12 miesięcy. Ponieważ przyczyną 30% zachorowań na inwazyjną chorobę meningokokową w 1. roku życia jest meningokok C, zapobiegliwi rodzice mogą rozpocząć szczepienie już w 3. miesiącu życia dziecka, szczególnie gdy chcą je posłać do żłobka lub starsze rodzeństwo uczęszcza do przedszkola albo szkoły.

Szczepienie niemowląt w 1. roku życia obejmuje 2 dawki podane w odstępie co najmniej 2 miesięcy. Po ukończeniu 12 miesięcy konieczne jest podanie dawki przypominającej, aby zapewnić długotrwałą odporność. Zapytaj o to lekarza.

Szczepienie szczepionką skoniugowaną dzieci, które ukończyły 1. rok życia, obejmuje tylko 1 dawkę.

Szczepionki podaje się w zastrzyku domięśniowym.

Można je podawać jednocześnie z większością innych szczepionek.

Które dzieci nie powinny być szczepione?

Nie należy szczepić, gdy występują uniwersalne przeciwwskazania do szczepień.

Czy szczepienie jest bezpłatne?

Nie, szczepienie należy do kategorii zalecanych w obowiązującym programie szczepień ochronnych, ale odpłatnych.

Koszt jednej dawki szczepionki skoniugowanej wynosi:

  • w aptece – 140–170 zł
  • w punkcie szczepień zazwyczaj jest mniejszy.

W przypadku epidemii władze sanitarno-epidemiologiczne prowadzą doraźne akcje szczepień w środowiskach największego zagrożenia na koszt państwa. Bezpłatne szczepienia prowadzą także niektóre samorządy.



Artykuł pochodzi z przewodnika dla rodziców Pierwsze 2 lata życia dziecka wydanego przez Medycynę Praktyczną, Kraków 2012

Publikacje, którym ufa Twój lekarz

Medycyna Praktyczna jest wiodącym krajowym wydawcą literatury fachowej. 98% lekarzy podejmuje decyzje diagnostyczne lub terapeutyczne z wykorzystaniem naszych publikacji.

 

Lekarze odpowiadają na pytania

  • Przyrost obwodu głowy u niemowląt
    Moja córeczka właśnie skończyła 8 miesięcy i zaniepokoił mnie szybki rozrost główki. Dziecko urodziło się zdrowe, siłami natury z masą urodzeniową 3600, długość 58 cm, obw. głowy 32 cm i obw. klatki piersiowej 34 cm. Okres noworodkowy i wczesnoniemowlęcy przebiegł raczej bez komplikacji, oprócz przejściowej alergii pokarmowej.
  • Czy można karmić piersią podczas kolejnej ciąży?
    Czy mogę nadal karmić piersią, będąc w 10. tygodniu ciąży. Moje dziecko ma prawie 16 miesięcy i karmię tylko 2 razy w dzień (rano i po pracy) i jak się obudzi w nocy.

Zobacz, gdzie się leczyć

Lekarz specjalista
Pediatra
Szukaj
Szpitale, przychodnie, gabinety
Pediatria
Szukaj

Zadaj pytanie ekspertowi:

Lekarze komentują